تاریخچه بازاریابی

برای درک بهتر مفهوم بازاریابی ، آشنایی با تاریخچه بازاریابی (Marketing History) بسیار حائز اهمیت است. پیشینه بازاریابی را از سال 1450 بیان می کنیم.

نکته: برای مشاهده با کیفیت کامل، روی تصویر کلیک کنید.

• 1450 میلادی – تحول صنعت چاپ

اختراع روش جدید در چاپ توسط گوتنبرگ در سال 1450 اولین مرحله در تاریخ بازاریابی محسوب می گردد. گوتنبرگ در سال 1456 صنعت چاپ را متحول نمود.

• 1731 میلادی – ظهور مجلات

در سال 1731 یک انگلیسی به نام ادوارد کیو (Edward Cave) نشریه ای به نام Gentleman را منتشر نمود.

• 1842 میلادی – انتشار اولین مجله تصویری

در سال 1842 شخصی به نام هربرت اینگرام (Herbert Ingram) – خبرنگار بریتانیایی – اولین مجله تصویری را منتشر کرد. بعد از آنکه اینگرام متوجه شد که طرح ها و تصاویر رنگی به فروش مجله کمک می کند شروع به انتشار London News مصور نمود.

• 1798 میلادی – اختراع لیتوگرافی

لیتوگرافی در سال 1798 اختراع شد. اما برای چندین دهه تولید پوستر بسیار کند و گران بود. اکثر پوسترها همچنان چوبی یا فلزی با تعداد رنگ کم یا طراحی اندک ارائه می گردد.

• 1894 میلادی – اولین بیلبورد

در اول نوامبر سال 1894 اولین نسخه بیلبورد در سینسیناتی، اوهایو توسط ویلیام دونالدسون (William Donaldson) منتشر شد؛ و با نام تبلیغات بیلبوردی شهرت یافت.

• 1922 میلادی – تولد تبلیغات رادیویی

نخستین نوع شناخته شده تبلیغات رادیویی در اوایل سال 1922 زمانی که AT&T شروع به فروش فرصت های پخش رادیویی نمود، شناخته شد.

• 1941 میلادی – اولین تبلیغ تلویزیونی

اولین تبلیغات تلویزیونی برای شرکت Bulova Watch در سال 1941 بود . جنگ جهانی دوم منجر به تعطیلی کوتاه آگهی های بازرگانی شد.

• 1970 میلادی – بازاریابی تلفنی

اصطلاح بازاریابی تلفنی برای اولین و به طور گسترده در اواخر دهه 70 مورد استفاده قرار گرفت . رشد استفاده از تله مارکتینگ می تواند از زمان تلفن چی های قرن 19 اتفاق افتاد.

• 1984 میلادی – معرفی بازاریابی چریکی

ریشه اصلی این واژه توسط Conrad Levinson در کتاب وی در سال 1984 با عنوان تبلیغات چریکی (Guerrilla Advertising) بکار گرفته شد. بازاریابی چریکی از جنگ های چریکی الهام گرفته شده است. جنگ های چریکی ، یک نوع جنگ های نامنظم هستند و توسط نیروهای مسلح با تعداد اندک مورد استفاده می گردد.

• 1995 میلادی – AltaVista

آلتا ویستا موتور جستجوی وب بود که در سال 1995 راه اندازی شد. AltaVista در ابتدا بسیار پر استفاده ترین موتور جستجو بود ، اما در برابر گوگل شکست خورد و در سال 2003 توسط یاهو خریداری شد.

• 1997 میلادی – اولین استفاده ثبت شده از واژه SEO

Jason Gambert ادعا می کند که در سال 2007 به عنوان اولین کسی بوده که واژه سئو را در یک ایمیل بکار برده است. اما منشاء اصلی واژه SEO به سال 1997 و کتابی با عنوان Net Results باز می گردد.

• 1998 میلادی – تکامل جستجو

در سال 1998 موتورهای جستجوی جدید گوگل و msn راه اندازی شدند. گوگل PageRank ، که پارامتری برای رتبه بندی وب سایت ها بود را معرفی نمود.

• 2000 میلادی – شکل جدید تبلیغات

تبلیغات پرداخت به ازای کلیک (PPC) و ادوردز (Adwords) پا به عرصه دنیای بازاریابی گذاشتند.

• 2002 میلادی – تاسیس لینکدین

لینکدین که خدمات مبتنی بر کاریابی و کسب و کار بود و از طریق وب سایت و اپلیکیشن قابل دسترسی بود در این سال تاسیس و در سال 2003 راه اندازی شد.

• 2004 میلادی – فیس بوک

در سال 2004 شبکه اجتماعی فیس بوک بوسیله مارک زاکربرگ راه اندازی شد.

• 2005 میلادی – بازاریابی ورودی

مفهوم بازاریابی ورودی (inbound marketing) تا سال 2005 مطرح نشده بود. این اصطلاح توسط HubSpot’s Brian Halligan – بنیانگذار و مدیر عامل معروفترین نرم افزار بازاریابی – بکار گرفته شد. این اصطلاح در سال 2007 میلادی در اینترنت منتشر . در سال 2012 شروع به رشد نمود.

• 2006 میلادی – توئیتر و رشد تجارت الکترونیک

در سال 2006 شبکه اجتماعی توئیتر توسط Jack Dorsey با ویژگی هایی کاملاً منحصر به فرد راه اندازی شد. همچنین در این سال فروش آمازون به 10 میلیارد دلار رسید و این افزایش تا سال 2009 به حدود 25 میلیارد دلار رسید.

• 2010 میلادی – بازاریابی ایمیلی و تلفن های همراه

90% ایمیل ها به صورت هرزنامه (Spam) بودند . و 90% از خانه دارهای آمریکا یک تلفن همراه داشتند.

• 2011 میلادی – تحولات گوگل و رشد تلفن های هوشمند

گوگل پاندا (Google Panda) و گوگل پلاس (Google+) راه اندازی شدند. نیمی از آمریکایی ها در این سال دارای تلفن هوشمند بودند.

• 2012 میلادی – رشد رسانه های اجتماعی

میزان استفاده از رسانه های اجتماعی توسط بازاریاب ها افزایش یافت. بازاریاب ها 64% بودجه های بازاریابی خود را به رسانه های اجتماعی تخصیص می دادند. در حدود دو سوم کاربران وب از شبکه های اجتماعی استفاده می کردند. نکته قابل توجه اینکه بیش از 90% کاربران رسانه های اجتماعی از فیس بوک استفاده می کردند.

• 2013 میلادی – رشد تبلیغات برنامه‌ریزی‌شده (Programmatic)

از حوالی 2013، خرید و فروش فضای تبلیغاتی دیجیتال به‌صورت «اتوماتیک و داده‌محور» رشد جدی پیدا کرد. برنامه‌ریزی‌شده (Programmatic) به برندها اجازه داد هدف‌گیری، بهینه‌سازی و قیمت‌گذاری را با تکیه بر داده و مقیاس بالا انجام دهند؛ نقطه‌ای که مسیر تبلیغات دیجیتال را به سمت الگوریتمی شدن سوق داد.

• 2014 میلادی – بلوغ اتوماسیون بازاریابی و Lead Nurturing

در این دوره ابزارهای اتوماسیون بازاریابی بالغ‌تر شدند و مفاهیمی مثل «امتیازدهی سرنخ»، «پرورش سرنخ» و کمپین‌های چرخه‌عمر مشتری، کاربردی‌تر و رایج‌تر شدند. تمرکز از ارسال پیام‌های انبوه به سمت پیام‌های هدفمند و مبتنی بر رفتار حرکت کرد.

• 2015 میلادی – اوج‌گیری موبایل و تغییر رفتار مصرف‌کننده

موبایل به کانال اصلی مصرف محتوا و تعامل بسیاری از کاربران تبدیل شد. نتیجه عملی برای مارکتینگ این بود که «تجربه کاربری موبایل» مستقیماً روی نرخ تبدیل و ارزش طول عمر مشتری اثرگذار شد و طراحی صفحات/قیف‌ها به سمت موبایل‌محور شدن رفت.

• 2018 میلادی – GDPR و جدی شدن حریم خصوصی در مارکتینگ

با اجرایی شدن GDPR در اروپا (25 می 2018)، استانداردهای داده و رضایت (Consent) برای بسیاری از کسب‌وکارها بازتعریف شد. از این مقطع به بعد، «اعتماد» و «شفافیت در داده» به‌صورت جدی وارد استراتژی بازاریابی شد و اهمیت داده‌های مالکیتی (First-Party Data) افزایش یافت.

• 2020 میلادی – جهش تجارت الکترونیک و شتاب تحول دیجیتال (COVID-19)

همه‌گیری کرونا باعث رشد سریع خرید آنلاین، آموزش آنلاین و دیجیتالی شدن بسیاری از فرایندهای خرید شد. در نتیجه، رقابت برندها روی «کانال‌های دیجیتال»، «تجربه آنلاین»، و «عملکرد داده‌محور» افزایش یافت.

• 2021 میلادی – محدودیت ردیابی در اکوسیستم موبایل (App Tracking Transparency)

با الزام استفاده از AppTrackingTransparency در iOS 14.5، ردیابی بین‌اپی و دسترسی به شناسه تبلیغاتی (برای بسیاری از سناریوها) محدودتر شد. این تغییر، مدل‌های هدف‌گیری و اندازه‌گیری را تحت تأثیر قرار داد و توجه به داده‌های First-Party و روش‌های اندازه‌گیری مقاوم‌تر را بیشتر کرد.

• 2023 میلادی – پایان Universal Analytics و مهاجرت به GA4

از 1 جولای 2023، Universal Analytics برای پراپرتی‌های استاندارد پردازش داده‌های جدید را متوقف کرد و GA4 به مسیر اصلی تحلیل و اندازه‌گیری تبدیل شد. از این نقطه، نگاه «رویدادمحور» و مدل‌سازی در تحلیل دیجیتال پررنگ‌تر شد.

• 2024 میلادی (ژانویه) – محدودسازی کوکی‌های شخص ثالث برای 1٪ کاربران کروم

کروم از 4 ژانویه 2024 محدودسازی کوکی‌های شخص ثالث را برای بخشی از کاربران (1٪) جهت تست «Tracking Protection» آغاز کرد. این مرحله، عملاً زنگ هشدار جدی‌تری برای تبلیغات مبتنی بر ردیابی بین‌سایتی و اندازه‌گیری سنتی بود.

• 2024 میلادی (می) – معرفی/گسترش AI Overviews در جستجوی گوگل

با رول‌اوت AI Overviews، نحوه «دیده شدن محتوا» و «کلیک‌گیری ارگانیک» وارد دوره جدیدی شد. از این مقطع به بعد، ساختار محتوا، پاسخ‌محوری، و اعتبار محتوا (E-E-A-T) برای رقابت در نتایج جستجو اهمیت بیشتری پیدا کرد.

• 2024 میلادی (جولای) – تغییر مسیر Privacy Sandbox به سمت «حق انتخاب کاربر»

در جولای 2024، گوگل مسیر «حذف کوکی‌های شخص ثالث» را به سمت رویکرد «حق انتخاب کاربر» تغییر داد؛ یعنی به جای Deprecate، تجربه‌ای برای انتخاب آگاهانه کاربر در کروم مطرح شد. این اتفاق نشان داد برنامه‌ریزی مارکتینگ باید هم‌زمان با چند سناریوی حریم خصوصی جلو برود.

• 2025 میلادی (آوریل) – عدم اجرای پرامپت مستقل کوکی‌ها و ادامه انتخاب در تنظیمات کروم

در آپدیت رسمی آوریل 2025، اعلام شد کروم «پرامپت مستقل جدید» برای کوکی‌های شخص ثالث را اجرا نمی‌کند و انتخاب کاربران در همان بخش Privacy & Security تنظیمات کروم باقی می‌ماند. نتیجه عملی برای مارکتینگ این است که سرمایه‌گذاری روی داده‌های مالکیتی و اندازه‌گیری مقاوم، همچنان اولویت راهبردی است.

تهیه و تنظیم : تیم پژوهش بازاریابی Marketing Iran Talent

---

منابع

1. Apple Developer. (2021, April 20). Upcoming AppTrackingTransparency requirements. Apple Developer News.
   https://developer.apple.com/news/?id=ecvrtzt2
2. European Union. (2018, May 24). The general data protection regulation applies from 25 May 2018. EUR-Lex.
   https://eur-lex.europa.eu/content/news/general-data-protection-regulation-GDPR-applies-from-25-May-2018.html
3. Google. (2023, June 7). Upgrade to Google Analytics 4 before July 1. The Keyword.
   https://blog.google/products/ads-commerce/upgrade-to-google-analytics-4-before-july-1/
4. Google. (2024, January 4). Third-party cookies restricted by default for 1% of Chrome users. Privacy Sandbox.
   https://privacysandbox.google.com/blog/cookie-countdown-2024jan
5. Google. (2024, May 14). Generative AI in Search: Let Google do the searching for you. Google Search (The Keyword).
   https://blog.google/products/search/generative-ai-google-search-may-2024/
6. Google. (2024, July 22). A new path for Privacy Sandbox on the web. Privacy Sandbox.
   https://privacysandbox.google.com/blog/privacy-sandbox-update
7. Google. (2025, April 22). Next steps for Privacy Sandbox and tracking protections in Chrome. Privacy Sandbox.
   https://privacysandbox.google.com/blog/privacy-sandbox-next-steps
8. Interactive Advertising Bureau. (2013, September). Digital simplified: Programmatic and automation [PDF]. IAB.
   https://www.iab.com/wp-content/uploads/2015/06/IAB_Digital_Simplified_Programmatic_Sept_2013.pdf
9. United Nations Conference on Trade and Development. (2021, March 11). COVID-19 and e-commerce: A global review. UNCTAD.
   https://unctad.org/publication/covid-19-and-e-commerce-global-review